محمد حسن خان اعتماد السلطنه
25
صدر التواريخ يا تاريخ صدور قاجار ( فارسى )
است و اكنون در حيات بوده و از معمرين اين زمان هستند « 1 » ، در كتاب خودشان مسمى به تاريخ عضدى « 2 » مىنگارند . اين شاهزاده اغلب اوقات را در اندرونها بسر برده از كلى و جزئى امور اندرونى و نهانى خاندان سلطنتى اطلاعى كامل دارند و اغلب حكايات و روايات را به رأى العين ديده بطور وثوق از سرارى و جوارى حرم جلالت شنيدهاند ، در خصوص حاجى ابراهيم خان در آن كتاب شرحى مىنگارند و آن از اينقرار است كه در اينجا نوشته مىشود : « شبى در طهران آقا محمد خان ، حاجى ابراهيم خان را كه صدارت داشته احضار به اندرون فرمودند و او را اذن جلوس دادند و يك ساغر شراب به او احسان كردند كه بنوشد و در اطاعت امر سلطانى بكوشد ، بيچاره با آنكه در مدت عمر شراب نخورده بود فورا اطاعت كرده ، جام را گرفت و بياشاميد و پس از ساعتى از جا برخاست و قلمدان را از جيب درآورده نزد آقا محمد خان گذاشت و برفت آقا محمد - خان از او سبب اين كار را استفسار كرد ، جواب داد كه شرب كردن با صدارت منافات دارد چون اعليحضرت خاقانى به من شراب داد بايد در امر صدارت مداخله نكنم و خويش را مخلوع و معزول دانم . اين سخن در آقا محمد خان نهايت اثر كرد و بر او تحسين نمود و او را همى بزرگ مىداشت به همين واقعه مىتوان استنباط حالات آن صدر متين را كه پشت ايران زمين است نمود و ساير اقوال و افعال
--> ( 1 ) - عضد الدوله ، نامش احمد ميرزاست و فرزند فتحعلى شاه بود . ( اين شاهزاده پدر عين الدوله صدر اعظم مظفر الدين شاه است . ) در سال 1234 قمرى متولد شد و در سال 1244 . ق لقب عضد الدوله يافت و در عهد پدرش حكومت كاشان ، با پيشكارى عليمحمد خان نظام الدوله به وى مفوض شد . از سال 1270 قمرى به بعد مصدر خدمات زير گرديد : حكومت اردبيل و مشكين ، حكومت بروجرد و بختيارى ، حكومت ملاير و تويسركان ، حكومت قراجه داغ ، وزير دارالشورا ، حكومت سبزوار ، حكومت ملاير ، توليت آستان قدس . وى در سال 1319 قمرى وفات يافت . ( 2 ) تاريخ عضدى كتابى تاريخى به فارسى از عضد الدوله ( احمد ميرزا پسر فتحعلى شاه قاجار ، پدر عين الدوله ) مشتمل است بر شرح احوال زنها ، دخترها ، پسرها ، نوهها و نتيجههاى فتحعلى شاه و دورهء سلطنت 38 سالهء پادشاه مزبور و نكاتى دربارهء آقا محمد خان قاجار . اين كتاب در سال 1304 ه . ق . تأليف شده و در سال 1306 ق . در بمبئى به چاپ رسيده در 1328 شمسى در طهران باهتمام حسين كوهى كرمانى به وضع بسيار بدى تجديد چاپ شده است .